İnsanoğlu dişsiz doğar. Ancak altı aylık olunca ön dişleri tek tek bitmeğe başlar. Dişler bitmeden damak içinde beyazlık olarak belirir. Diş bitmesi, dişin damak dışına çıkması demektir. Bu olay her çocukta ayni şekilde gerçekleşmez. Bazılarında rahat gerçekleşirken bazılarında ağrılara, sancılara sebeb olur. Çocuk durmadan ağlar. Diş Golifası töreni çocukla ilgilenmek, ağlamasını önlemek içindir. Aslında onun dişlerinin ağrısız bitmesini sağlamak içindir.

Golifa (Gollifa) kaynamış buğdaydır. Buğday iyice kaynatılıp pişirilir. Üzerine kavrulmuş susam, nar tanesi, kuru üzüm ve kabuğu soyulmuş badem içi konur. Komşu ve tanıdıklar davet edilir. Bu karışım ikram edilerek, beraberce yenir.

İlk dişin çıktığını gören, çocuğa hediye alır. Bu hediye genelde takım elbise olur. Golifa törenine katılanlar da çocuğa hediye verirleri.

Tören sonunda otuz iki tane buğday tanesi ipliğe dizilip bağlanır ve çocuğun boynuna asılır. Ancak bu otuz iki dişin hepside çocukluk döneminde bitmez. Çocukluk döneminde bitenleri sayısı yirmi sekizdir. Yedi yaşına gelen çocukta bu ilk dişler görevlerini tamamlamış olurlar. Artık tek tek sallanıp çıkmaya, yerlerine yenileri bitmeye başlar. Bir yıl içinde bu işlem biter. Dişi çıkan (değişen) çocuklar, her çıkan dişi alıp dama atar veya basılmayan bir yere bırakır. Her attığı diş için;

-Al kemiği ver demiri, der. Yani yeni bitecek dişin ömür boyu görev yapabilmesi için daha sağlam demir gibi olmasını diler. Bu olaya “diş değişmesi” denir.

Ağzın iç tarafındaki son dört diş (ikisi alt, ikisi üst) yirmi iki yaşında biter. Bazı bölgelerde bu dişlere “deli dişi” veya “yirmi ikilik” denir. Bu dişlerin bitmesi bazan dayanılmaz acılar verir ve müdahaleyi gerektirir.

Değişen bu dişler yine de ömür boyu sürmez çürür veya bozulur. Pek az insanda korunabilse bile yüzde doksanında dişler dökülür. Bu dökülüş belli yaştan sonra yoğunluk kazanır. Değişik yaşlarda mutlaka tamamlanır. Bu gün tıp ilerlemiş, eksilenleri tamamlar konuma gelmiştir. Ama doğal dişlerin ömür boyu korunabileceği bir yöntem bulunamamıştır.

Dişlerin doğal olarak dökülüşünü anlatan bir kaç deyiş tesbit edilmiştir.

Yaş altmış, dişin batmış.

Saç …  diş … kuş …

Bir de Çatozlu (Serdarlı) Naneli Fatma’dan tesbit edilmiş şu mani, dişlerin dökülüşünün doğal olduğunu, zamanı gelince bundan kaçınılamıyacağını alaylı bir şekilde anlatıyor.

Bahçelerde lapsana

Gız yüzüme baksana

Ağzımda diş galmadı

Mezdekinden yapsana…

Fotoğraf: Naddsy

Oğuz M.Yorgancıoğlu ”Kıbrıs Türk Folkloru” (2000) Kitabı

Buğdayın kaynamışına “gollifa” denir. Gollifa kurumaya konmadan önceki halidir. İçine nar tanesi, badem içi ve kavrulmuş susam konur. Bulunması halinde kannavuri tohumu da kavrulup ilave edilir.Zevkle yenen bir yiyecektir. Buğdayın kaynadıktan sonra kurutulmuş olanına Bulgur denir. Çok çok kullanılan bir besin maddesidir. Kurutulan buğday kullanılacağı amaca göre ayrı boylarda kırdırılır veya el değirmeninde öğütülür. İri kırılana ‘yarma’ denir. Ve pilav yapımında kullanılır. Daha ince kırılan da çorba yapımında kullanılır.

Bunun yanında pazı yaprağı ile sarıp bulgur dolması yapanlar da vardır. Islatılıp katkı maddesi ile desteklenen bulgurdan bulgur köftesi de yapılır. Buna “gubes” de denir. Çok kullanıldığı için olacak çok sık karşılaşılan işler için “bulgur  pilavından imar” bulgur pilavı gibi  ikide bir …..” deyişleri dilimizde yer etmiştir.

Oğuz M. Yorgancıoğlu ”Kıbrıs Türk Folkloru” (2000) Kitabı