Gönyeli, Lefkoşa merkezden altı kilometre batıda ve eski Lefkoşa-Girne yolu üzerindedir. Gönyeli, Lefkoşa ilçesinin oldukça büyük bir yerleşim birimi sayılır. Köyün kuruluş tarihi eskilere dayanmaktadır. 1571′de II. Selim’in Osmanlı Padişahlığı’na getirilmesinden sonra Kıbrıs’a bir sefer düzenlenerek ada fethedilir ve padişahın fermanı ile Konya ve Anamur bölgelerindeki bazı vatandaşlar Kıbrıs’a yerleşmeleri için gönderilir. Her 10 kişiden biri zanaatkar olmak kaydıyla demirci, çömlekçi, ayakkabıcı, nalburca tenekeci ve birçok ustalar Kıbrıs’a getirilir. Gönyeli’ye yerleşen ve ilk kurucusu olduğu kabul edilen Türk’ün Anamurlu Kurt Ali olduğu söylenmektedir.
Gönyeli ismi nereden gelmektedir sorusuna halk arasında dilden dile gelen birçok cevap bulmak mümkündür.
1-Konya bölgesinden gelen Türkler daha çok Gönyeli’ye yerleştiği için yerli Rumlar Konyalı’yı Gonyalı ve Gönyeli olarak değiştirdiği fikri yaygındır.
2-Osmanlı Valileri’nden birinin Kıbrıs’ı ziyareti esnasında Gönyeli’den geçerken halkla konuşma ihtiyacı hasıl olur. Köylü toplanır, şikayetlerini söyler. Vali ayrılacağı zaman tokalaştığı halkın ellerinin toprakla çalışmaktan dolayı çatlak çatlak olduğunu fark edip şöyle der; “Bu insanlar Gönelli insanlardır” “Gönelli insan, çalışkan insan demektir” der. Daha sonra Gönelli, Gönyelili olarak geçer ve köyün ismi Gönyeli olur.
Köyün çok eski bir yerleşim yeri olduğunu gösteren çok sayıda kanıt bulunmaktadır. Örneğin 1951 yılında köye içme suyu getirilmişti. Su deposunun yapımı için çıkarılan temel çukurlarında kilise kalıntılarına rastlanmıştır. Bu kilisenin adının da Ayios Gunellis olması oldukça ilginçtir. Ayrıca o bölgede yapılan evlerin temel kazılarında Roma döneminden kalma cam eşyalarının varlığı bir gerçektir. Yine köyün orta yerinde bir nekropol alanı bulunmaktadır. Bu bölgede açılan kuyu ve septik çukurların kazılması sırasında insan kemikleri çıktığı bilinmektedir. Bu buluntular köyün çok eskilere dayandığının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.

Geçmişten bugüne Gönyeli

Gönyeli büyük oranla 1974 Mutlu Barış Harekatı’ndan sonra gelişerek bugünkü konumuna ulaşmıştır. Gönyeli’nin nüfusu 1930′larda 400 kişi iken, 1960′larda 1500′e, 1974′de 2 bin dolayına ulaştı. 2005 yılında yapılan nüfus sayımında ise Gönyeli’nin 12 bin nüfusa sahip olduğu 2008 yılında ise bu sayının 14 binlere ulaştığı tahmin edilmektedir.
Gönyeli; 1974-1980 yılları arasında Gönyeli-Güzelyurt ana yolu ile Girne ana yolu arasında sıkışıp kalmış sonraları ise bu bölgeye yoğun talep olmasından dolayı genişleyerek yeni bir bölge oluşmuştur. Bu bölgenin ismi de Gönyeli-Yenikent olmuştur. Şu anda bu bölgede Belediye hizmetleri için merkezdekine ek olarak bir belediye binası mevcuttur. Gönyeli’de iki muhtar görev yapmaktadır.
Gönyeli halkının yaklaşık %10′u hayvancılık ve çiftçilik, %30′ı serbest meslek, %60′ı ise memuriyet ile yaşamlarını sürdürmektedir.

Gönyeli’de  sportif ve  kültürel  faaliyet  gösteren kulüpler:

1-Gönyeli Türk Spor Kulübü

2-Gönyeli Tenis Kulübü

3-Yükseliş Hentbol Kulübü

4-Gönyeli AvcılıkAtıcılık Kulübü

5-KKTC Darts Kulübü

Gönyeli Festivali

Her yıl yaz ayında düzenlenmekte olan halk dansları festivali CIOFF’a üye olan çeşitli ülkelerin toplulukları ile birlikte gerçekleştirilmektedir. Kültürel olarak düzenlenmekte olan bu etkinlik, yurdumuzun birçok kentinden de katılımla coşkulu ve eğlenceli olarak geçmektedir.

Gönyeli Barajı

1962-63 yılında yapılan Gönyeli barajı, yeni bir gelir kaynağı olarak sulu ziraatı başlatmıştır. Kanallarla ovalar sulanıp bir yılda iki ürün alınmıştır. Kışın buğday arpa ekilirken, yazın da pamuk, susam, bamya, patlıcan, kavun ve karpuz üretilmeye başlanmıştır. Gönyelili, kendi toprağında alın teriyle, ailece ekip-biçmeyle rızkını çıkarmaya başlamıştır. Gönyeli, çevre köy ve kasabaların sığınacakları sakin ve emin bir belde olmakla kalmamış, en büyük Türk köylerinden biri olmuştur.

Gönyeli Çemberi

Girne, Lefkoşa, Mağusa ve Güzelyurt gibi dört büyük kentimizi birbirine bağlayan tek çember olan Gönyeli Çemberi’nde Milli Mücadele ve Kurtuluş Anıtı’mız bulunmaktadır.

Çalışma: Taşer KANLI (Sivil Savunma Lefkoşa Bölge Müdürlüğü)

Kaynak: Sivil Savunma Dergisi, Sayı: 26, Yıl: Mayıs-Haziran-Temmuz-Ağustos 2008

Gönyeli Beleiyesi Ağeli: http://www.gonyelibelediyesi.com

Eski adı Galatya olan şimdiki Mehmetçik köyü. İskele İlçesine bağlı bir bucak merkezidir. Deniz seviyesinden yaklaşık 400 ayak yükseklikteki bir yayla (plato) üzerine kurulmuş havalı ve serin bir yerdir.

Kuzeybatısında bir gölet bulunurken güney ile güneydoğu tarafı ise bir yamaçla çevrilidir. Yamacın altında verimli çukur bir ovası vardır. Gazimağusa’ya uzaklığı 30 kilometre. İskele’ye uzaklığı ise 18 kilometredir. Nüfusu 1238 olmakla birlikte bu rakam yaz aylarında Lefkoşa, Girne, Gazimağusa ve yurt dışındaki Mehmetçiklilerin gelmesiyle yaklaşık 1600-1800′e ulaşmaktadır.

Halkın geçim kaynağı genelde, tarım, hayvancılık, çok az miktarda bağcılık ve zeytinciliktir. Bundan 10-12 yıl öncesine kadar bağcılık çok ileri bir safhada iken. bağları değerlendirmek amacıyla bir şarap fabrikası açılmış ancak ihracatın olmaması, dışa açılmaması, ambargoların konması bu sektörün çökmesine sebep olmuştur.

Mehmetçik köyünün tam kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte 23-24 Haziran 2003 tarihleri arasında Mehmetçik-Balalan yolundaki kasaphanenin yanındaki. Bahçecik mevkii diye bilinen yerde bulunan mezarda gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda, bu mezarın Geç Geometrik devri (M.Ö.859-750) ile Erken Arkaik (M.Ö.750-600) devirlerine ait olduğu belirlenmiştir. Bu da bize köyün Galatya adı altında çok eski tarihlerde kurulmuş olduğunu göstermektedir.

Osmanlı Türklerinin M.S.XVI. Yüzyılın başlarında köye Konya, Karaman ve Osmaniye yörelerinden gelip yerleştikleri araştırmacılar ve köyde yaşayan yaşlılar tarafından belirtilmektedir. Köye Osmanlılar zamanında yerleşen birçok Türk, İngiliz idaresi zamanında baskı ve zulüm nedeniyle tekrar Türkiye’ye Antalya yöresine göç etmişlerdir. Bunun yanı sıra İngiltere ve Avustralya başta olmak üzere diğer birçok ülkelere göçler olmuştur.

Mehmetçik, Karpaz anayolunda olması nedeniyle merkezi bir hareketlilik kazanmıştır. Belediye, Bucak Kaymakamlığı, Posta, Elektrik Dairesi, Sosyal Hizmetler Dairesi, bankalar, eczaneler, kooperatiflerin yanında birçok ticarethane ve fabrikalar açılmıştır.

Belediye, halkın isteği doğrultusunda Pamuklu köyünde de her türlü hizmeti görmeye çalışmaktadır. Etrafında bulunan Balalan, Kumyalı, Çayırova, Zeybekköy, Sazlıköy, Yedikonukve Büyükkonuk köyleri ile de işbirliği ve dayanışma içerisindedir. Köyün en eski yapılarından biri olan cami (1877) bölgede nadir görülen yapılardan biridir. Araştırma ve anlatılanlara göre II. Dünya Savaşından önce Mehmetçik (Galatya) çamlık bir orman köyü olarak bilinmekteydi. Ancak bu orman Mısır’da yakacak olarak kullanılmak üzere İngilizler tarafından kesilmek suretiyle yok edilmiştir. Yedikonuk (Eftagomi) ile Balalan köyleri için de aynı şeyler söylenmektedir.

Köyün en büyük özelliklerinden biri de 1958-1974 yılları arasında adaya büyük gemilerle gelen mühimmatlar Balalan mevkiinde denizden alınarak Mehmetçik’te toparlanıp buradan uygun olan yerlere dağıtımı yapılmakta idi. TMT Bayraktarlığına bağlı olarak burada sancaktarlık kurulmuş ve çevresindeki Rum köylerinin baskılarına rağmen ayakta kalmış. Rum’a teslim olmamış ve 1974 Barış Harekatı’nın mihenk taşlarından biri olmuştur. 1972 yılında Türkiye’de başlatılan “Kendi Uçağını Kendin Yap” kampanyasına Mehmetçik halkı ve mücahidi olarak büyük yardımlar yapmışlar ve bunun anısına köye gelen bir komutan tarafından köylülere bir uçak maketi hediye edilmiştir.

Halkın kendi ürettiği üzüm sucuğu adanın her tarafında çok meşhurdur. Her yıl Ağustos ayında düzenlenen “Mehmetçik Üzüm Festivali” büyük ilgi görmektedir.

Mehmetçik köyünün Gazimağusa tarafından girişteki tepe üzerine Atatürk heykeli ve hemen altındaki Ay Yıldız ile “CANIMIZ VATAN İÇİN” yazısı Mehmetçik halkının, atası ve vatanına, milleti ve bayrağına ne kadar bağlı olduğunun bir işaretidir.

Kaynak: Mehmetçik Belediyesinin yayınlamış Olduğu Galatya Gazetesi, Mehmetçik Köy Halkı

Çalışma: Salih TANER (Sivil Savunma İskele Bölge Müdürlüğü)

Lapta, Girne’nin 8.5 km. batısında Beşparmak Dağlarının en yüksek tepesi olan Selvili Tepe’nin kuzeyinde, doğal güzelliklerin doruğa çıktığı bir yerleşim yeridir. 1960 yılında nüfusu 3496 (3126 Kıbrıslı Rum, 370 Kıbrıs’lı Türk) idi. 1960′ta belediye olan Lapta, nüfus bakımından Kıbrıs’ta 12′inci sıradaydı. 1996 yılında nüfus, 3586 olarak belirlenmiştir. Lapta’nın coğrafi konumu ve doğal güzellikleri ilk çağlardan itibaren insanların bu bölgeye yerleşmesine ve birçok uygarlığa ev sahipliği yapmasına neden olmuştur. “Lapithos” veya “Lapethos” diye bilinen bu kent Kıbrıs’ın bölündüğü 9 (dokuz) Krallıktan birinin merkeziydi. Önemini Roma ve Bizans döneminde de sürdüren Lapta, Roma döneminde Kıbrıs’ın dört ilçesinden biri olan Lapithos “Lambousa” ismini almıştır. Köyün yaklaşık 1.5 mil kuzeyinde denize yakın Lambousa şehrinin harabeleri yer almaktadır. Arap akınlarına uğrayarak 653-654 yıllarında tahrip olup, Arapların kesin olarak Kıbrıs’tan uzaklaştırıldığı 10. yüzyılda tekrar canlanarak Latin döneminde büyük bir kent haline dönüşmüş, Türk döneminde de kent olarak varlığını sürdürmüştür. Lapithos-Lambousadan ayrılan halk bir mil kadar Güneyde dağ yamacında kurulan, Lapta ve Karava köylerine yerleşmişlerdir.

Kuzey Kıbrıs’ın en güzel sahillerinden birisine sahip olan Lapta, turizm yönünden gelişmiş bir bölgedir. Yaklaşık 5000 yatak kapasitesi olan, 17 otel ve tatil köyünün bulunduğu bölgeye yılda yaklaşık 22.000 turist gelmektedir. Halkın geçim kaynakları arasında turizm sektörü önemli yer tutmaktadır. Bölgede çalışan nüfusun büyük bir kısmını memur ve işçiler oluştururken, diğer çalışan kesmi ise hayvancılık, tarım, balıkçılık, arıcılık yapanlar ile küçük ölçekli sanayi işletmeciliği ve esnaflardan oluşmaktadır.

Lapta’nın geçmişine bakıldığı zaman turizm yönünden yine bir ilki gerçekleştiren yerleşim yeri idi. Kıbrıs’ta ilk otel 1924 yılında Lapta’da inşa edilmiştir. Otel üç katlı olup, içerisinde 21 oda bulunmaktadır. Bu oteli yapmak için aşırı derecede borçlanan Hüseyin Günnasir iflas eder ve oteli satışa çıkarmak zorunda kalır. O dönemdeki Vakıflar İdaresi, otelin Rumların eline geçmemesi için burayı satın alır. Vakıflar İdaresi burayı personelinin tatil yapmaları için 1963 yılına kadar kullanmıştır. Günümüzde ise burası pansiyon olarak kullanılıyor.

Lapta dağlarla deniz arasında uzanan bir yerleşim yeri olması bakımından, Osmanlı dönemindeki Paşaların ilgi odağı olmuştur. Lapta’da doğmuş ve büyümüş Lapta’nın Sakarya mahallesi muhtarı Nidai Keleş’in anlattığı öyküye göre, Paşa kızını evlendirmek için hazırlık yaptığı bir dönemde bir gece rüyasına ak saçlı bir ihtiyar gelir ve Paşaya kızını evlendirip yerleştirmek için hazırlık yaptığı evle ilgili olarak şöyle der:” Paşa Paşa burası benim evim ve bu evde kesinlikle zina yapılmasını istemiyorum”. Paşa ertesi gün kalkar ve gece gördüğü rüya için sadece güler ve hazırlıklara devam eder. Düğün gerçekleşir, gelin ile damat konaklarına çekilirler. Fakat daha ilk geceden konak bir anda olduğu gibi çöker ve geriye sadece resimdeki bölüm kalır. Bu büyük olay sonrasında Müslümanlar burayı mum yakarak, adak yeri olarak 1963 yılına kadar kullanmışlardır.

Lapta’da bulunan devlet kurum ve kuruluşları arasında, polis karakolu, sağlık ocağı, postane, gençlik kampı, huzur evi, yaş grubu okul öncesi eğitim merkezi, ilkokul ile orta bölümü de içeren bir lise bulunmaktadır.

Lapta’nın merkezinde bulunan Atatürk Büstü’nün özelliği, 1963-1974 yılları arasında şehit olanların isimlerinin yazılı olmasıdır. Muhtar Nidai Keleş’in bizlere verdiği bilgilere göre, burada bulunan şehit isimlerinden İbrahim Nidai, Şevket Kadir, Celal Hasan, İsmail Beyoğlu, Ahmet Kamil, Hasan Pilot aslen Lapta’da ikamet edenler idi. Diğer şehit isimleri ise başka bölgelerde şehit olup, aile yakınları burada oturdukları için adları yazılmıştır. 1963 Rum katliamları başladığında Lapta’nın iki güzide insanı İbrahim Nidai ve Şevket Kadir Girne-Ayorgi (Karaoğlanoğlu) Rumları tarafından 25 Aralık 1963 günü kaçırılıp, şehit edilirler. Bu olaydan sonra Rum tehditleri daha da yoğunlaştığı için Lapta ve Karşıyaka’da yaşayan Türkler 8 Ocak 1963 günü, Türk bölgesi olan Boğazköy-Ağırdağ-Dağyolu-Pınarbaşı Göçeri köylerine göç etmişlerdir. 1974 Mutlu Barış Harekatından sonra köy özgürlüğe kavuşunca Lapta’nın nüfusu geri döner. Baf kasabasının 7 köyü ile birlikte Türkiye’den gelenlerle bugünkü nüfus oluşmuştur.

Lapta’nın geçmişi ile ilgili önemli olaylarından birisi de Çanakkale Savaşı’nda cephede görev alan doktorlar arasında Lapta’dan yetişmiş Kıbrıs’ın iki göz doktorundan biri olan Mehmet Ali Dolmacı (Erginel)’nın da görev almasıdır. Oğlu emekli Yüksek Mahkeme Başkanı Sn.Taner Erginelin verdiği bilgiye göre, Çanakkale Savaşı’nda genç bir doktor olarak savaşa katılır. En güç koşullarda ateş altında binlerce yaralı Mehmetçiği tedavi eden ekibin içinde bulunur.

Ağeli: www.laptabelediyesi.com

Kaynak:- Nidai KELEŞ (Sakarya Mahallesi Muhtarı)
- Taner ERGINEL (Emekli Yüksek Mahkeme Başkanı)
- Lapta Belediyesi

Çalışma: Coşkun NEŞESİBOL (Sivil Savunma Girne Bölge Müdürlüğü)

Fotoğraf: Uli_Germany

Mesarya’nın doğusunda, Gazimağusa’ya sadece 8 kilometre uzaklıktaki bu şirin köyümüz; tertemiz sokakları ve çok sayıda yeni inşa edilmiş evleriyle insanın dikkatini hemen çekiyor. Belki de adada ana caddesi imrenilecek estetiğe sahip tek köy Mutluyaka’dır. Bu durumu köylüye sorduğunuz zaman ise neredeyse tek ağızdan TC Yardım heyeti sağ olsun diyorlar. Lefkoşa’dan Gazimağusa’ya gelirken Korkuteli Köyü’nden sonra köy camisinin minaresi kule gibi bir görüntü teşkil ediyor. Köye biraz yaklaşınca da köy mezarlığındaki dev KKTC ve TC bayraklarının dalgalanışını hayranlıkla izlersiniz.
Mutluyaka’nın nüfusu 330, tamamı 147 ailedir. Başlıca geçim kaynakları; çiftçilik, serbest meslek, memurluk ve hayvancılıktır. Tarımı ikinci bir iş olarak yapanlar çoğunluktadır. Nüfusun tamamına yakını Güney Kıbrıs’ta bulunan Limasol’a bağlı Muttayaga köyü’nden göç etmişler. Genç nüfus anmasa bile, kırk beş yaşın üzerindekiler hala güneydeki köylerini dillerinden düşürmüyor. Muttayaga Köyü Limasol Şehrine 5 kilometre uzaklıkta 250 nüfuslu, tamamı Türk olan doğa harikası şirin bir köydür. Geçmiş zamanlarda tedavi için temiz havaya ihtiyaç duyanların uğrak yeri olduğu söylenmektedir. Köyün erkeklerinin yüzde sekseni İngilizlere ait Ağrotur ve Piskobu üs bölgelerinde çalıştığından, maaşları çok iyi, buna paralel olarak sosyal gelişmişlik ileri düzeydeydi. Köyde 200 kişilik bir sinema vardı ve civardaki köylerin gençleri sinema izlemeye bu köye gelirlerdi. Köyün futbol takımı dışında bir de minik takımı vardı ve bunlar lig usulü İngilizlerle futbol maçı yapıyorlardı. Barış Harekatından sonra Muttayaga’nın Rumlardan oluşan nüfusunun 4500′e ulaşması köyün güzelliğini doğrular gibidir. Şimdi Muttayaga Köyü ile Limasol Şehri yeni yapılan yerleşim yerleri nedeni ile neredeyse birleşmiş gibidir.

1974 Mutlu Barış Harekatı sırasında Mutluyaka (Muttayaga) köylüleri radyoların anonsları ışığında Limasol’a yapılacak Mehmetçik çıkartmasının gerçekleşmesini beklemiş ancak üçüncü gün Limasol’un teslim haberi ile bu ümitler karamsarlığa dönüşmüştü. Sonrasında İngiliz üslerine sığınmalar, kaçak yollardan kurtarılmış bölgeye geçmeler başlamış ve sonunda da nüfus mübadelesi antlaşması gereği köy tamamen boşaltılmıştı.
Mutlukaya köyü KKTC’de bugün çağdaş bir yapılanma süreci yaşayarak gelişimini sürdürmektedir.

Köyün muhtarı Erkin ŞAFAKLI bugünkü durumu şöyle özetliyor; “Artık gençler evlenip köye yerleşiyor, son on yılda 40′a yakın yeni ev yapıldı. Köyün futbol takımı 45 yıl sonra 3′üncü Ligde mücadele veriyor. Devlet ve TC yardım heyetinin katkılarıyla ışıklandırılmış futbol stadı yapılmış, 2008 yılı içinde ise Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı’nın desteği ile de tribünlerimiz hizmete sunuldu. Alt yapının tamamlanmasına paralel olarak köy futbol takımımız üçüncü ligdeki ikinci yılında genç takım ikinciliği kazanırken, A takımı ligi orta sıralarda tamamlamayı başardı.

Yeniden düzenlenen köy mezarlığındaki bayraklarımız Mesaryanın rüzgarında dalgalanıyor.
Köyümüzün yolları asfaltlanmış olup, anayol boyunca kaldırım yapım ve aydınlatma çalışmaları tamamlandı. Köyümüzde bir benzin istasyonu, bir ayakkabı fabrikası, bir devekuşu çiftliği ve Gazimağusa Avcılık Kulübü’nün atış poligonu bulunmaktadır. Ayrıca köy merkezinde; içerisinde Atatürk Büstü ve çocuk oyun yeri olan bir parkımız mevcuttur.
Köyümüz, yakında daha da gelişecek ve belki de nüfusu katlanarak çoğalacaktır. Özellikle inşa edilmekte olan siteler ve devletin köyün arazisinde sosyal konut bölgesi planlaması bu gelişmenin hızlandırıcı etkilerindendir”.
Muhtar Erkin ŞAFAKLI, köy nüfusunun artmasına paralel olarak, köy ilkokulu binasının yeni baştan inşa edilip açılmasını da arzuladığını, ayrıca tüm ülkenin sorunu olan işsizliğin köy ekonomisini olumsuz etkilediğini ve bunun sonucunda bazı aile ve gençlerimizin de ne yazık ki yurt dışına gittiğini vurguladı. Köy muhtarı, bu yıl özlenen yağmurların yağmış olmasının da köylünün yüzünü güldürdüğünü belirtti.
ŞAFAKLI ayrıca önümüzdeki sonbaharda köyün yeşillenmesi için ağaçlandırma çalışmalarına da başlanacağını ifade etti ve “Bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da sorunlarımızı hükümet ve ordumuz ile el ele vererek çözeceğimize inanıyorum. Güvenlik Kuvvetleri ile Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri Komutanlığı’na köyümüze gösterdikleri ilgi ve destekten dolayı minnettarız” diyor.
Mutluyaka sakinleri bu şirin beldede kendi bayrakları altında mutlu, güvenli ve huzurlu bir hayat sürdürmektedir.

Çalışma: Eralp KEBAPÇI (Sivil Savunma Gazimağusa Bölge Müdürlüğü)

Doğancı, Güzelyurt ilçesi Lefke bucağına bağlı bir ova köyüdür. Güzelyurt’a 10.4 km, Lefke kasabasına 14.5 km, denize 3.5 km uzaklıkta blunan Doğancı’nın Kuzey Doğusunda Gaziveren, Aydınköy, Güneşköy ve Bostancı; Güney batısında Çamlıköy, Güneyinde Taşköy ve Taşpınar, Batısında da Yeşilyurt köyleri bulunmaktadır.
Kuzey Kıbrıs’ın en büyük Türk köylerinden biri olan Doğancı’da, 2006 nüfus sayımına göre 1291 kişi yaşamakta olup nüfusun %99′unun birbirleri ile akraba ilişkisi bulunmaktadır. Önceleri Doğancı’da, azınlık da olsa köyün girişinde ve okullar bölgesinde bir miktar Rum vardı. 1930 yılı sonlarında bu Rumlar köyden ayrılmıştır.
Köyün adının nereden geldiğine ilişkin çeşitli söylentiler vardır. Bunlardan biri, köyün ilk sakinlerinin zeytin karşılığı olan “Elyez”den türetilen “Elle” adını verdikleridir. Bu ismin zamanla “Elya”ya dönüştüğü belirtilmektedir. Bir diğer iddiaya göre Kıbrıs’ta belli bir süre yaşamış olan Luzinyanları’ın geldiği Fransa’da “Elle” köyünün varlığı gösterilmektedir. Doğancı ismi ise yakın geçmişe kadar köy kadınlarının, adının bütün köyleri arasında en çok doğum yapan kadınlar olarak bilinmesi nedeniyle doğum oranını belirtmek üzere verilmiştir.
Yine Doğancı köyünün tarihi hakkında araştırma yapan ve bilgisine baş vurduğumuz doğancı sakini sn. Cengiz TABAK’tan ise şu bilgilere ulaşılmıştır.
“Doğancı’nın asıl ismi “ELEA”dır. Yüzyıllar içerisinde Türklerin söyleme şeklinde ELYE ismini almıştır. (ELEA; İtalya’nın güneyinde bulunan, M.Ö.535 yılında kurulan felsefe okuludur(Antik kent). Yaklaşık olarak M.Ö 400-500 yılları arasında çeşitli yerlere gönderilen misyonerlerden bir tanesi Girne bölgesindeki Yeşiltepe Köyü’ne bir diğeri ise şu andaki Doğancı köyüne gelmiştir. İtalya’da kurulan ELEA felsefe okulunun kurucusu Ksnophanes olduğu tahmin edilmektedir. En önemli filozoflarından ise Elea’lı Zenon’dur. Hristiyanlığın doğuşu ile okul etkisini kaybetmiş ve Kıbrıs’taki Elea’da halk yavaş yavaş Katolikleşmiştir.)

1958 yılından sonra köylerin isimleri Türkçeleştirilirken Doğancı’da yaşayan insanların, Anadolu’dan sürgün edilen asi, kavgacı, başkaldıran ve haksızlıklara karşı gelen Türkmen boylarından olmaları nedeni ile doğan kuşundan esinlenerek bu köyümüze Doğancı adı verilniştir.

Doğancı’da şu anda eski dönemlerden kalmış; okul olarak kullanıldığını sandığımız, bir bölümüne de ekleme yapılarak geliştirilmiş bir kilise, M.S 1100 yılında yapılmış Sarnıç, M.Ö. yapılmış bir havuz bir de tüm özellikleri ile ayakta duran 300-400 yıllık kerpiçten yapı bulunmaktadır. Katolik halkın, 1571 yılında Osmanlılar adayı aldıktan sonra Müslüman ve Ortodokslaştığı görülmüştür. Bir süre sonra 1900′lü yıllarda Elye’deki Ortodoks halk civardaki Pendaya(Yeşilyurt), Petre (Taşköy), Pırasko (Aydınköy) ve Zodya (Bostancı) köylerine göç ederek köyü tamamen Türklerew bırakmıştır.
Doğancı Kültür Derneği, Doğancı Üreticiler Birliği, Doğancı Kooperatif Bankası, Doğancı İlkokulu ve Doğancı Spor Kulübü Doğancı köyündeki sosyal yaşama zenginlik katmaktadır. Bunlardan Doğancı Üreticiler Birliği, Avrupa Birliğine kayıtlı internet sitesi bulunan ender birliklerden biridir.
Doğancı köyünün sosyal karakterini belirleyen en önemli unsurlardan biri de aile ve akrabalar arasındaki ilişkidir. Maddi çıkarlara dayanmayan bu ilişkilere köy halkı çok önem vermektedir.
Doğancı köyünü mücadele yıllarında etkileyen önemli olaylardan biri 1963 yılında çıkan Türk-Rum çatışmaları sonucu çevre köylerdeki Türklerin güvenliklerini sağlamak amacıyla Doğancı’ya göç etmeleridir. Bu dönemde köyde ani bir nufüs artışı meydana gelmiştir. Köy tarihinde önemli bir diğer olay da köyün 22 Temmuz 1974 yılında Rum Ordusu tarafından işgal edilmesidir.

Bir ova köyü olan Doğancı’da geçim kaynakları olarak Devlet memuriyeti, hayvancılık ve tarım önemli yer tutmaktadır. Sulu tarımla karpuz, patates, bezelye, bakla, soğan, fasulye, domates, biber, patlıcan, salatalık, kolakas v.b. gibi ürünler üretilmektedir. Bunların en başında karpuz gelmektedir. Dışa yönelik gerçekleştirilen karpuz üretimin belirgin göstergesi olarak yakın geçmişe kadar her yıl ayni mevsimde düzenlenen “Doğancı Karpuz Festivali”dir.

Yazı: Alper IŞIKGÜN (Sivil Savunma Güzelyurt Bölge Müdürlüğü)

Değirmenlik, Lefkoşa İlçesine bağlı, Lefkoşa’ya on altı kilometre uzaklıkta, Lefkoşa’nın kuzeydoğusunda, Beşparmak dağlarının güneyinde bulunan, yaklaşık 2250 nüfuslu bir kasabadır. Kasabanın eski ismi olan Kythrea adı, Venüs’ün kutsal dinsel adı olan Cythera’dan gelmektedir. Türkçe’de değirmenlik denilmesinin nedeni ise, eskilerde Başpınar’dan çıkan suyla birçok un değirmenini çevrilekte oluşuydu. Köyde geçmişte otuzdan fazla un değirmeni olduğu bilinmektedir.

Başpınar’ın bir de öyküsü vardır. Öyküye göre bir yaşlı kadının, Anadolu’dan göç eden ve Değirmenlik’te evlenen kızını ziyarete geldiğini ve bir gün gümüş bir kabı burada bulunduğunu söylerler. Bu kap yaşlı kadının Küçük Asyada’ki eski evine yakın bir akarsuda düşürdüğü kaptır.

Bu efsaneye dayanarak kimileri, Başpınar suyunun (ki bu pınarın suyunun günde beş milyon galona çıktığı da denilmekteydi) Anadolu’daki bir nehrin uzantısı olduğu ve deniz altından Kıbrıs’a aktığı inancını taşımaktadır. Yakın sayılabilecek bir zamana kadar bu pınarın suyunun bir miktarının evlere içme ve kullanma amacıyla çevre köylere de verildiği bilinmektedir.

Değirmenlik’te zeytin yetiştiriciliğinin yanı sıra halk, sebzecilikle uğraşmakta ayrıca narenciye yetiştirmekte idi. Dünyada Çiçek Lahanasının ilk kez burada Romalı’larca yetiştirildiği ve kayıtlarda 1604 yılında Avrupa’ya götürüldüğü yer almaktadır.

Başpınar suyuyla köy etrafında yetiştirilen pamuklar sulanmaktaydı. Demek ki orta çağda Değirmenlik pamuk yetiştirilen bir yerleşim yeriydi.

Değirmenlik yakınlarında Kitera(Cythera) harabelerinde 1928 yılında İmparator Septimus Severus’un büyük boy bir heykeli bulunmuştu. İmparatoru tamamen çıplak gösteren bu tunç heykel, Güney Kıbrıs’ta Lefkoşa’daki Kıbrıs Müzesinde bulunmaktadır.
1571 yılında Osmanlı’ların adayı fethi ile ada idari yönden Lefkoşa, Mağusa, Baf, Larnaka ve Değirmenlik olmak üzere 5 kadılığa bölünmüştü. Kıbrıs’ta yaşanan 1765 iç isyanında, isyanın bastırılabilmesi için, adaya su ve un sevkiyatı kapatılmıştı. İsyandan sonra ada idari yönden baş şehir hariç on altı Nahiye’ye ayrılmış Değirmenlik de on altı Nahiye’den bir tanesi olarak Kıbrıs tarihinde yerini almıştı.

Rumların Türklere uyguladıkları sistemli baskı politikaları nedeniyle bu kasabadaki Türklerin sayısı sürekli azalmıştır. 1963′lü yıllara gelindiğinde kasabada çok az sayıda Türk kaldığı görülmektedir. 1963 Kanlı Noel’den sonra burada kalanlar da göçe zorlanmışlardır.

1974 Mutlu Barış Hareketından sonra Değirmenliğe yerleştirilen göçmenler bugünkü nüfusu oluşturmaktadır.
1975 yılında oluşturulan iki belediyeden bir tanesi olan Değirmenlik Belediyesi şu anda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde mevcut yirmi sekiz Belediyeden biridir. Değirmenlik Belediyesi, Değirmenlik ve çevresi yerleşim birimlerine hizmet vermektedir.

Değirmenlik’te sağlık ocağı, spor kulübü gibi sosyal kuruluşlar yanında, polis karakolu, iki ilkokul ve orta bölümü de içeren bir lise mevcuttur.

1987-1988 öğretim ılında bir görevli müdür ve beş öğretmen kadrosu ile üç şube ve doksan öğrenci ile eğitim ve öğretime Şehit Mehmet Eray ilkokulu dersliklerinde başlayan Değirmenlik Lisesi bugün dört yüz civarında öğrencisi ile pek çok başarılara imza atarak eğitim faaliyetlerine devam etmektedir.

1980 yılında pınarın kırımasına kadar Değirmenlik ve Başpınar, tatlı suyu ile çevreye hayat veren, meşe ağaçları altında kebap çevrilen ve dinlenilen bir mesire yeri olarak niteleniyordu. Son yıllarda ise Değirmenlik, Değirmenlik Lisesinin başarıları ile kendinden söz ettiriyor.

Kaynakça: Kıbrıs Türk Ansiklopedisi Cilt 1 Benan Hakkı HAKERİ 1992

KKTC Sivil Savunma dergisi, 37. sayı.

Çalışma: Hüseyin Zihni NEBİH (Sivil Savnma Lefkoşa Bölge Müdürlüğü)

Yeşilırmak köyü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kuzey batısında, en uç noktada yer alan birçok  doğal güzellikleri taşıyan yeşili, mavi denizi ve girintili çıkıntılı kıyıları ile verimli topraklarında hemen hemen her çeşit ürünün yetiştirildiği 419 nüfuslu bir köyümüzdür.

Yüzey şekilleri yönünden incelediğimizde, doğusunda Kocatepe (344m.) ve ona bitişik tepeler, denize dik olarak uzanır. Batısında ise Kartaltepeden (379m.) denize doğru uzanan tepelik bir alanla kuşatılmıştır. Bu iki sıra arasında, güneyden kuzeye denize doğru yemyeşil küçük bir ova uzanmaktadır. Bu küçük ovanın ortasında Yeşilırmak’a hayat veren Yeşilırmak deresi denize doğru uzanmaktadır. Kıyıları da küçük koy ve çıkıntıları denizin mavi yeşil rengi ayrı bir özellik vermektedir. Bir zamanlar Kıbrıs’a gelip yerleşenlere barınak olan Yeşilırmak Taşı, Yeşilırmak’ın doğa harikalarını tamamlar.

Yeşilırmak, Kurutepe köyünün tarım alanı idi. 1900′lü yıllarda Lefkoşa Baf yolunun  tepeler Yeşilırmak’tan geçmiş olması, Kurutepe’de oturan Yusuf Mustafa’nın Yeşilırmak’a gelip yerleşmesine vesile olmuştur. 1913 yılında Yusuf Mustafa Lefkoşa-Baf yolu güzergahı kenarındaki tarlasına evini ve bir de küçük han yaptırarak Yeşilırmak’a ilk yerleşen kişi olmuştur. Bu tarihten sonra Yeşilırmak’a göçler başlar.

1950′den sonra ise köy büyümeye ve gelişmeye başlar. 1950 yılından önce bölgenin başlıca ürünleri olan incir, zeytin ve harup yer altı sularının kullanılması ile değerlerini kaybederler. Çilek, muz, narenciye, erik, şeftali ve üzüm gibi ürünleri önem kazanmaya başlar. 1974 öncesi bölgede hemen hemen hiç ekilmeyen kolokas bugün en çok ekilen ürünlerin başında gelmektedir. Yeşilırmak’ta yetiştirilmeyen ürün yok gibidir.

Yeşilırmaklı, son derece verimli toprakları ve bol kaliteli suyu ile ilerleyen zaman içerisinde tarımda yenilikleri ve teknolojiyi de takip ederek kendini tarımda söz sahibi yapmıştır. Bugün Yeşilırmak bilgisayar destekli seralarda çilek üretimi yapılabilecek düzeye gelmiştir.

Yeşilırmak’ta Turizm:

Yeşilırmak’ın Trodos Dağlarına uzanan eteklerinde Kıbrıs’ın meşhur yaban keçisi (Muflon) sürüler halinde dolaşmaktadır. Yeşilırmak Taşı (Petra Du Limnidi) (Kıbrıs’ta ilk yerleşim yeri) ve tarihi Vuni Sarayı arasında yer alan Yeşilırmak yöresinde bulunan, doğadaki çiçekleri, şifalı bitkileri, yeşili ve mavi denizi ile doğasını korumaktadır. 1974′den önce Yeşilırmak kıyı şeridinde iki olan plaj sayısı bugün dörde çıkmıştır. Bu plajların bünyesinde restoranlar ve iki de piknik alanı bulunmaktadır. Görülmesi gereken yerlerden bir tanesi de Asmalı Plaj’daki asmadır. Bu asma Guinnes rekorlar kitabına girmiştir. Yeşilırmak bölgesi doğa ve deniz manzaraları yanında, kaliteli suyu verimli toprakları, dağı, denizi ve yeşili ile modern bir turizm kasabası olmaya adaydır.

Çalışma:

Alper IŞIKGÜN (Sivil Savunma Güzelyurt Bölge Müdürlüğü)
Ersoy KÖYCÜ (Sivil Savunma Semt Amiri)